➡➡➡ ПОДРОБНЕЕ ЖМИТЕ ЗДЕСЬ!
Менле Халах Вал Чавашсем Сочинение 11
Копилка сочинений (здесь только выкладываем, но не просим!!!)
Шупшакар Чăваш Республики тĕп хули — Шупашкар. Шупашкар хули Атăл юхан шыв хĕрринче вырнаçнă. Ăна 1469-мĕш çулта никĕсленĕ. Унта тĕрлĕ халăх наци çынни пурăнать: чăвашсем, вырăссем, тутарсем, çармăссем, ирçĕсем тата ытти те. Шупашкарта паллă вырăнсем нумай: музейсем, палăксем, театрсем, аслă вĕренÿ заведенисем тата ытти те. Шупашкарта 5 театр: чăваш драма театрĕ, çамрăксен театрĕ, операпа балет театрĕ, вырăс драма театрĕ тата пукане театрĕ. Шупашкар — илемлĕ хула.
Данил, здесь только выкладываем, но не просим!
Хӑйӗн халӑхӗн историне пӗлекен чӑваша ҫеҫ манӑн чӑн-чӑн чӑваш тесе калас килет. Кам чун-чӗрипе чӑвашлансах ҫитеймен, эпир ӑҫтан тухнине тата тӗнчен хӑш кӗтесӗсенче пирӗн мӑн асатте-асаннесем хӑйсен телейне шыранине, тӗрлӗ йӑх пӗр патшалӑха чӑмӑртаннине пӗлмен ҫынсене тӑван халӑхӑн кӑк-тымарӗсемпе паллаштарас килсе кайрӗ. Ҫак тӗллевпе эпӗ Чӑваш патшалӑх университетӗнчи историпе филологи факультетӗнче пӗрле ӑс пухнӑ тантӑшӑм Геннадий Тафаев патне ҫул тытрӑм. Паян ӑна хисеплесе Геннадий Ильич теҫҫӗ. Вӑл — профессор, истори наукисен докторӗ, И.Я. Яковлев ячӗллӗ Чӑваш патшалӑх педагогика университетӗнче регион историйӗн кафедрин ертӳҫи. Аслӑ пӗлу паракан тытӑмра 25 ҫул ӗҫлет, 200 ытла кӗнеке авторӗ. — Хӑвӑн шӑпуна чӑваш халӑх историне тӗпчессипе тачӑ ҫыхӑнтартӑн. Ҫак пархатарлӑ вучаха сан чунунта кам чӗртнӗ-ши? — Эпӗ Сӗнтӗрвӑрри районӗнчи Тупай Сӗмӗл ялӗнче кун ҫути курнӑ. Анчах аттепе анне Шупашкара куҫса килнипе хула ачи пулса тӑтӑм. Кашни ҫуллахи каникулта яла каяттӑм. Унтах чӑвашла калаҫма вӗрентӗм. Ҫамрӑк пулсан та ялти сумлӑ икӗ ватӑпа туслашрӑм. Пӗри — Тӳмму юмӑҫчӗ, тепри — уксах Иван. Тӳмму юмӑҫран ялта пурте хӑратчӗҫ. Эпӗ вара унӑн килӗнчен тухма пӗлместӗмччӗ. Вӑл чӑваш йӑли-йӗркине лайӑх пӗлетчӗ. Мана авалхи легендӑсене, юмах-халап каласа паратчӗ. Ял историне лайӑх пӗлетчӗ. Пӗчӗк чух ҫурт маччи ҫине хӑпарма юрататтӑм. Унта авалтан упранса юлнӑ тем тӗрлӗ япала выртатчӗ. Ҫавсене алла тытса пӑхса тӗлӗнеттӗм. Анне аппӑшӗ мана пирӗн йӑх ҫинчен тӗпӗ-йӗрӗпе пӗлтерчӗ. ХVI ӗмӗрте пирӗн Йӑхра Тапай юмӑҫ пулнӑ. — Чылай чух эпир, чӑвашсем, хамӑр чӑваш пулнишӗн именетпӗр. Ҫакӑ таҫтан чӗре тӗпӗнчен тухнӑн туйӑнать мана. Ирӗкле ҫыравҫӑ пулнӑ май, час-часах хамӑн кӗнекесене уявсенче суткалатӑп. Кӗнеке туянма ыйтсан хӑш-пӗр чӑваш мана: «Эпӗ чӑвашла вулама пӗлместӗп…», — тесе чуна ыраттарать. Эпӗ вара тарӑхса ҫапла хуравлатӑп: «Укҫа ҫук тесе калӑр-ха пӗрех хут…» — Шел те, пире истори кирле мар текенсем те тупӑнаҫҫӗ. Теприсем чӑваш историйӗ ял валли ҫеҫ теҫҫӗ. Кӗнеке туяниччен пӗр кӗленче сӑра е эрех илсе ӗҫетӗп текенсем те пур. Эпӗ хамӑр пуласлӑхшӑн чӗре макӑрнипе историк пулма шут тытрӑм. Чӑвашсем вырӑсланса пыраҫҫӗ. Пӗрисем ӗҫкӗпе алхасаҫҫӗ, теприсем вӑрӑпа пуяҫҫӗ. Чӑваш историйӗ интеллигенцие тата ачасене кирлӗ. Хуҫасене пачах та кирлӗ мар. Уйрӑмах — услам тӑвакансене. Вӗсем паян пуйса юласшӑн. Апла-и, капла-и, чӑвашлӑхшӑн тӑрӑшакан та сахал мар. Чӑваш историйӗ пирки татӑклӑн калама вара пи
З. Михайлова Çĕр çинче çын алли тĕкĕнмен ĕç çук та пулĕ. Кашни ĕçех юратса, чунтан парăнса пурнăçласан пирĕн пурнăç аталанса çеç пымалла. Ахальтен мар чăвашсем: «Ĕç — пурнăç илемĕ”, — теççĕ. Пурнăç чăннипех те чаплă пултăр тесессĕн пур çыннăн та хăйне килĕшекен пĕр-пĕр ĕçе суйласа илмелле. Суйласа илни çеç çителĕксĕр — çав ĕçре кăмăлтан тăрăшмалла, çитĕнÿсем тумалла, хăв телейне тупмалла. «Ĕç пурнăç тытать, ĕç телей кÿрет”, — тенĕ ваттисем. Паллах, кашни çыннăн хăйĕн ĕçĕ-хĕлĕ, хăйĕн савăнăçĕ, хăйĕн телейĕ. Хăшĕ-пĕрисем ашшĕ-амăшĕн ĕçнех малалла туртаççĕ, теприсем тăванĕсем сĕннипе пĕр-пĕр ĕçе кĕрешеççĕ, виççĕмĕшĕсем çут çанталăк панине — таланта тĕпе хураççĕ. Хăв юратнă ĕçе пĕр кун хушшинче суйласа илме те май çук. Çапах пĕр-пĕр ĕçе кăмăлласси пĕчĕкренех палăрать вăл. Çĕр çинчи мĕн пур ĕçе çыннăн ăста аллипе çивĕч ăс-хакăлĕ тăвать. Çав ĕçсене çĕклекен çынсен профессийĕсене шутласа кăларма та çук: агроном, летчик, çăкăр пĕçерекен, ĕне сăвакан, юрă çыракан, çĕр сухалакан, сутуçă, сăвăçă, пулăçă, строитель… Паллах, пур професси те лайăх, пур професси те кирлĕ. Анчах та Турă пур çынна та пĕр пек пултарулăх памасть çав. Пурне те артист пулма пÿрмен, ÿнерçĕ-художник пулма та… Йывăçран каскаласа тĕрлĕ илемлĕ эрешсем тума та, хитре кĕпесем çĕлеме те пурте пултараймаççĕ. Çавăнпа та çыннăн чун- чĕринче хăш туртăм-сисĕм ытларах вăй илет, çыннăн кăмăлĕ хăш ĕç патне ытларах сулăнать — çавна суйласа илет те. Учитель ĕçĕ вара пархатарлă та сăваплă. Ача çуралсанах унăн пĕрремĕш вĕрентекенĕ амăшĕ пулса тăрать. Хăй пепкине вăл утма, калаçма вĕрентет, ĕçе хăнăхтарать, çут çанталăк пулăмĕсемпе паллаштарать. Амăшĕ пурнăç тăршшĕпех ывăл-хĕрне ĕмĕре чыслă пурăнса ирттерме вĕрентет. Шкулти вĕрентекене вара — иккĕмĕш анне теççĕ. Мĕншĕн ун пек хаклаççĕ-ха ăна? Кашни ачан ăс-тăн ÿсĕмĕнче, тавра курăм аталанăвĕнче, пултарулăхпа ăсталăх туптавĕнче вĕрентекенĕн тÿпи питĕ пысăк. Пĕчĕк ачаран, вулама- çырма пĕлменскертен, пулас инженер е врач, пуçлăх е ăсчах çитĕнтересси çăмăл мар. Хĕр ачасемпе ывăл ачасем пурнăç çулĕ çине тухмалли ăс-тăнпа ăсталăха шкулта кăна илме пултараççĕ.
Вĕрентекенĕн еплерех пулмалла-ши? Мĕнлерех куратпăр-ха эпир ăна? Унăн хăйне ашшĕ-амăшĕ шанса панă ачаран чăн-чăн çын тумалла вĕт-ха. Çакна пултарма вара вĕрентекенĕн хăйĕн чăн-чăн çын пулмалла: ырă кăмăллă, сăпайлă, таса чунлă, пуçаруллă, çивĕч, ăслă, талантлă, культурăллă. Ачапа пĕр чĕлхе тупма пĕлни — пысăк ăсталăх. Ашшĕ-амăшне воспитани мелĕ- ăслайĕсемпе паллаштарса витĕм кÿме пултарни те çакăнтах кĕрет. Вĕрентекен пуринчен те ырă, пултаруллă, хисеплĕ, чуна çывăх, кирек кама та ăнланма тата темĕнле йывăр ыйтăва та тивĕçлĕ татса пама пултаракан çын вăл. Ачана тăван амăшĕ мĕнле туйăмпа юратать, учитель те çавăн пекех савса кăмăллать. Амăшĕ хăй тĕпренчĕкне ырă сунать — учитель те ыррине çеç сунать. Амăшĕ хăй ачине ырă-сывă, тĕрĕс-тĕкел, ăслă-тăнлă та сапăрлă çын тăвасшăн — учитель те çавăншăнах çунать. Учителĕн ачана вĕрентÿпе воспитани парас ĕçри чун-чĕре туртăмĕ, таса ĕмĕчĕ ашшĕ-амăшĕнни евĕрлех. Çут çанталăк хăй ăна ырă енсене çеç панă тейĕн. Унсăрăн вăл вĕрентекен пулаймĕ, ашшĕ-амăшĕ те хăйсен ачисене шанса памĕ. Учитель вăл ашшĕ- амăшĕшĕн те, ачасемшĕн те Турă вырăнĕнче тăнă пек туйăнать. Çĕр çинче мĕн ырри пур — йăлтах вĕрентекенрен тухать: пурне те асăрхать, йăнăш тусан — тĕрĕс çул çине тăратать, ăнланмасан — айăплама та пултарать, анчах ытларах чухне — каçарать. Çапла туса вăл ача чунĕнчи ырă туйăмсене вăратать, ыррипе усаллине уйăрса илме вĕрентет. Вара ун пек ачасенчен усал çын пулмĕ: вăрлакан-çаратакан та, вĕлерекен-пусмăрлакан та… Ашшĕ- амăшĕн чысне яракан çын мар, Тăван çĕр-шывшăн усăллă ĕç тăвакан патриот пулĕ унран. Тепĕр чухне вĕрентекен ачасенчен çирĕпрех ыйтни те, вĕсене хыттăнрах калани те пулать. Паян çирĕп ыйтмасан — ыранхи куна тивĕçтерекен пĕлÿпе кăмăл-сипет шайĕ пулмĕ ачасен. Вĕрентекен никама та усал сунмасть, пурне те чипер ача тăвасшăн çунать. Хăйĕн чун пуянлăхĕпе çамрăксене те çынсене юратса хисеплеме, ĕçчен те йĕркеллĕ çын пулма вĕрентет. Кашни вĕрентекенех хăйĕн вĕренекенĕсем сапăр та хастар чун-чĕреллĕ çынсем пулччăр тесе тăрăшать, ырă шухăш-ĕмĕтпе пурăнать. Вăл çĕр çинчи çĕршер професси валли тÿрĕ чунлă çынсем вĕрентсе хатĕрлет. Тÿрĕ чунлă çынсем — саккунлăхпа йĕркелĕхе пăхăнакансем. Ку вара — çĕр çинчи, хамăр хушăри тăнăçлăх никĕсĕ. Çакăнта мар-и учителĕн пархатарлă ĕçĕ? Мĕнле хисеплемĕн-ха вĕрентекене? Вăл кашни ачан пурнăçĕпе, савăнăçĕ- хуйхипе, терт-нушипе пурăнать. Кашни вĕренекене хăй ачине юратнă пек юратать, йывăр вăхăтра пулăшать,
Театр – это особый вид искусства. И хотя он пользуется сейчас очень большой популярностью, он заслуживает на внимание и любовь зрителей. Мне кажется, что театр – одно из самых трудных искусств. Ведь он сочетает в себе и литературу, и актерскую игру, и музыку. Чтобы сделать качественный спектакль надо много усилий большого количества людей и от каждого из них зависит успех спектакля. Прежде всего, берется какой-то образец литературы за основу, но текст – это одно, а игра на сцене – это другое. Дальше вступает в игру воображение продюсера – он видит все действо под неким определенным углом и свое видение он должен донести до актеров. Актеры в свою очередь должны не просто прочитать и понять текст, а прожить жизнь своего героя, почувствовать его, побывать в чужой жизни. Играть на сцене, я думаю, гораздо труднее, чем в кино. А в кино снимают много дублей, а когда актер выходит на сцену в театре, он имеет только один шанс, чтобы убедить зрителей в правдивости действа. У него должно быть идеально все: речь, жесты, мимика, тембр голоса, интонация. Он должен сказать зрителям свои слова так, чтобы они видели не актера, а персонажа, чтобы они поверили. Это очень сложно! Для того, чтобы поставить спектакль, надо также иметь надлежащие костюмы. Сюда привлекаются дизайнеры и костюмеры, которые в одежде для актеров должны отразить описываемую эпоху, передать положение персонажей – бедные они или богатые? В какое время они жили? Аккуратные они или не очень? Когда зритель видит нового персонажа на сцене – он должен понять, кто это и хотя бы с первого взгляда попытаться предвидеть его назначение. Декорации, музыка, свет – все это тоже имеет большое значение. Время, удачное звуковое сопровождение усиливает общее впечатление от спектакля. Итак, театр – очень сложный вид искусства, но почему-то сегодня не является очень популярным. Сегодня театр вытесняется фильмами, люди массово посещают кинотеатры, а не театры, кроме того, любимые фильмы можно смотреть и дома, в Интернете. А поход в театр для большинства кажется чем-то скучным и неинтересным. Можно предположить, что это из-за того, что никто не заинтересован в том, чтобы рекламировать театр, делать его более популярным. Кого приучают любить это искусство с детства, то есть частично это зависит от того, какие вкусы привили в семье. Таким образом, театр – это прекрасно, интересно и полезно! Каждый человек должен хотя бы раз в жизни побывать в театре, увидеть настоящий спектакль. Лично для меня театр – это интересно. Я посещаю занятия в театральном кружке при школе, и мы время от времени устраиваем спектакли и принимаем участие в районных конкурсах, но своего театра в городе не имеем. Нам иногда устраивают экскурсии в столичных театрах. Это бывает очень редко, но оставляет невероятное впечатление. Моя театральная группа очень любит смотреть спектакли на большой сцене и представлять себя там! Наш кружковый руководитель пытается нас приобщить к этому искусству, всячески заинтересовывает нас в этом, она организует с нами спектакли, своими руками делает костюмы и декорации и мы ей очень благодарны за то, что она делает нас ближе к театру. Переведите текст
мне сочинение про ес пурнас тыткачи
мне на тему «Васильешан ан кулянар. Васильева махха памастех». Пожалуйста.
трагкомедия «Пушар лаши» сочинение Якку санаре
Сочинение «Çeмье телейé мéнри-ши? По рассказу хурапа шуро
Мне » Веренни мен тума кирле? » Пожалуйста! !!
Сочинение на чувашском Чаваш салтакен чатамлахпе чун щиреплехн тасалахпе щынлахе
Ваш браузер устарел. Попробуйте браузер Atom , чтобы работа ВКонтакте была быстрой и стабильной. Подробнее
Копилка сочинений (здесь только выкладываем, но не просим!!!)
Сочинение -рассуждение на тему » Чаваш челхи — таван челхе» | Инфоурок
Чăвашсем — Википеди
Новочелкасинское сельское поселение Канашского района » Новости » 09:35…
Чӑвашсем
Контрольная Работа Номер 2 В 1
Енотовидная Собака Курсовая Работа
Рэй Брэдбери Собрание Сочинений Купить
Структура Сочинения Егэ По Литературе 2021 Шаблон
Малоэтажный Жилой Дом Реферат
Анчах çак сăмахсене урăх чӗлхепе каласан, мӗн пирки сăмах пынине чăваш ăнланать. Пине çити шутланине итлесе тăрсан, çак халăхсем пӗр чӗлхепех шутлаççӗ теме те пулать.
Чăвашсен мăн аслашшӗсем малтан Китайра пурăннă. Мăн тӗрӗксем пирки историре пирӗн эрăччен 1766 – 1123 çул маларах асăнни пур. Тӗрлӗ вăрçăра вӗсене XII-X ӗмӗрсенче (пирӗн эрăччен) майпен-майпен ытти йăхсем Çурçӗрелле чышса кăлараççӗ. Анчах та, чăваш чӗлхинче китайсеннипе пӗрешкел сăмахсем нумай. Танлаштарма: çын – жэнь, шыв – шуй, тусан – тужан, чăнлăх – чжэньли, япăх – япак, ту – тьоу, çӗнӗ – синьды, çу – су, сухан – суань, чун – чуе, тӗнче – тяньсья.
Хунсем (вӗсем тӗрӗк чӗлхипе калаçнă) Китайран тухсан хальхи Монголи çӗрӗсенче пурăнма пуçлаççӗ. Кунта çӗршӗн тӗрлӗ йăхсем вилмеллех çапăçаççӗ. Виç çӗр çул пыракан вăрçăра хунсем çӗнтереççӗ. Хунсенчен сыхланас тесе китай йăхӗсем III ӗмӗрте (пирӗн эрăччен) Аслă Китай стенине тăваççӗ. Хун халăхӗ хушшинче хăйсен йăхӗпе чăвашсен мăн аслашшӗсем те пулнă. Монголсем те тӗрӗк халăхӗсен шутне кӗреççӗ. Чăваш чӗлхинче монгол сăмахӗсемпе пӗр пӗлтерӗшлӗ сăмахсем нумай: урпа – арбай, пăрçа – бурцаг, пăтă – будаа, пыл – бал, мул – мал, паттăр – баатар, пуян – баян, нăхта – нокта, ӗне – ӳне, путене – бӳтне, тимӗр – темӳр. Кунта уйрăм палăртмалла – хальхи тутар чӗлхинче монгол сăмахӗсем тата нумайрах. Ку, паллах, монголсемпе авалхи чăваш йăхӗсем пӗр патшалăхра – хунсен пӗрлешӗвӗнче, кӳршӗллӗ пурăннине палăртать. Пирӗн эрăччен III ӗмӗрте хунсен пӗрлешӗвӗ хавшать.
Каярах Амударьяпа Сырдарья хушшинчи çӗрсем, Тянь-Шань патӗнчи çӗрсем, Енисейпе Алтай хушшинчи çӗрсем, çичӗ çырма хушшинчи çӗрсем хунсен пӗрлешӗвне кӗреççӗ. Анчах та пирӗн эрăчченхи 124-121 çулсенче хальхи ӗмӗрччен хунсене Китай çарӗ çӗмӗрсе тăкать.
Пирӗн эрăччен 58-31 çулсенче хунсем хăйсен хушшинче пыракан хирӗçӗве пула икке – хӗвелтухăçри тата хӗвеланăçри çӗрсем – пайланаççӗ. Хӗвелтухăçри хунсем Китая пăхăнаççӗ. Китай пусмăрланине чăтаймасăр пăлхав çӗклеççӗ. Çӗнтерсе вăй илеççӗ. 37 çулта Китай çине тапăнаççӗ. Анчах тӗрлӗ чир эпидемийӗпе выçлăх вӗсене чутах пӗтерсе пăрахмасть, татах Китая пăхăнма тӳр килет вӗсен. 90 çулсенче хунсен пӗтӗмӗшле йышӗ 237 пин çын пулнă.
Хунсене сяньбин ятлă халăх пусмăрлама пуçлать. 141-181 çулсенче хунсем хӗвеланăç еннелле куçма пуçлаççӗ. Çак вăхăтра хунсен хушшинчи савирсен йăхне асăна пуçлаççӗ. Савирсем – суварсен мăн аслашшӗсем. «Савир» сăмахран «Сибирь» сăмах пуçланса каять. Савирсем Çӗпӗрте пурăннă, V ӗмӗрте Çурçӗр Кавказа куçнă.
Чăваш, узбек, туркмен, кăркăс, пушкăрт, каракалпак, алтай-тӗрӗк халăхӗсен чӗлхинче пӗрешкел сăмахсем питӗ нумай – çăкăр, тӗве, ӗне, тына, сурăх, кашкăр, йытă, ашак, тиха, ут, ăйăр, куç, çурт, кил, тӳшек, мунча, сенӗк тата ытти сăмахсем. Вӗсем кăштах улшăннă. Анчах çак сăмахсене урăх чӗлхепе каласан, мӗн пирки сăмах пынине чăваш ăнланать. Пине çити шутланине итлесе тăрсан, çак халăхсем пӗр чӗлхепех шутлаççӗ теме те пулать.
II ӗмӗртен пуçласа VIII ӗмӗрччен пăлхарсем, суварсем, берсилсем, себендерсем Çурçӗр Кавказра пурăнма пуçлаççӗ. Арменире чуваш облаçӗ те пулнă.
375 çулта хунсен пӗрлешӗвне кӗрекен йăхсем Каспи тинӗсӗ хӗрринчен хӗвеланăç еннелле куçа пуçлаççӗ. Вӗсем готсене хăйсен çӗрӗсенчен хӗссе кăлара пуçлаççӗ. Ют халăх пусмăрне юлса никамăн та вилес килмест. Готсем куçса кӳршӗ халăхсене хӗссе кăлараççӗ. Вырăссем «эффект домино» теççӗ çакăн пеккине. Çапла халăхсен Аслă куçăвӗ (Великое переселение народов) пуçланать.
Хунсен федерацине пăлхарсем, савирсем, сармат йăхӗсем, алансем те кӗреççӗ. IV ӗмӗрте хунсем Рим империйӗн чиккине, 400 çулта Константинополь патне çитеççӗ. 404 çулта хунсемпе Византи империйӗ килӗшӳ тăвать.
Фракире Рим императорӗ Феодосий хунсене çӗмӗрсе тăкать. Нумай хун чурана лекет. V ӗмӗрте пӗрлешӗвӗ саланать.
Паннонире IV ӗмӗрте хунсем татах пӗрле чăмăртанаççӗ. 433 çулта вӗсен ертӳçи Атилла пулать. Хăшӗсем Атăла Атиллăн ятне панă теççӗ.
442-448 çулсенче Атилла Рим çарӗсене çӗмӗрсе тăкать. Ун патне римсем килӗшӳ тума килеççӗ. Хунсем Рим чурасене ямасăр килӗшӳ тума килӗшмест.
448 çулта Атилла çарӗ Хӗвеланăç Европа çине тапăнать. Çак çарта пăлхарсем те нумай пулаççӗ. 451 çулта вӗсем Галлие çитеççӗ. Мец, Страсбург, Шпейер, Вормс, Майнц, Безонтион хулисене çӗнтереççӗ. Орлеан хулине вара илеймеççӗ. Иккӗмӗш наступленире, Каталони хирӗнче вӗсене хăйсене çӗмӗрсе тăкаççӗ. Хунсен каялла çаврăнма тивет. Атиллăн Галлие иккӗмӗш хут тапăнăвӗ те ăнăçсăр вӗçленет.
453 çулта Атилла кӗтмен çӗртен вилет. Пӗрлешӗвӗ çакăн хыççăн саланса каять. Хунсем вара каялла Хура тинӗс хӗррине таврăнаççӗ.
V ӗмӗрте Азов тинӗсӗ хӗрринче тӗрлӗ йăхсем пӗрлешӳ тăваççӗ. Пуçӗнче пăлхар йăхӗ тӗпре пулать. Болгаринче çапла çырнă чул сыхланса юлнă: «…kimis aш kimis уша баdyk abiska tyлnipa iч» (кумăшка хуппине уç. Пысăк ывăсне тултарса ӗç). Ку болгарсен чӗлхипе чăваш чӗлхи тăванла пулнине çирӗплетет. Чăвашсен «кумăшка» сăмахӗ вара «кумыс» сăмахран пулса кайнă.
Савирсем Византипе пӗрле перссене хирӗç çапăçнă. Византипе Перси килӗшӳ тусан, перссем 562 çулта савирсене çӗмӗрсе тăкаççӗ. 568 çулта хăйсене аварсем аркатаççӗ.
Чăваш чӗлхинче – грузинсен чӗлхинчи пек сăмахсем пур: кăвар, çимӗç, сивӗ, чир, кӗпе. Армян чӗлхинчи пек сăмахсем: вӗре, шăрттан, сăнчăрлас, çӗрӗк, чакак, тӗс, тукмак.
570 çулсенче пăлхарсемпе савирсем Тӗрӗк каганачӗн пусмăрне лекеççӗ. Перссене çӗнтерейменнипе Тӗрӗк каганатне вăйсăрлатаççӗ. Пăлхарсем тӗрӗксене хирӗç пăлхав çӗклеççӗ, анчах çӗнтереймеççӗ. Каярах пăлхарсен ертӳçи Кубрат пулать. Вăл пăлхар йăхӗсене – алансене, кутригурсене, утигурсене, оногурсене, савирсене пӗрлештерет. Тӗрӗк каганатӗнчен ирӗке кăларать. Анчах та 650-668 çулсенче Кубрат вилсен, пăлхар патшалăхӗ шалти хирӗçӗве пула саланать.
«Армян географийӗ» трактатра Кавказра пурăннă 53 халăх хушшинче хазарсене, хунсене, тушисене, басликсене, булхисене тата ыттисене асăннă. Хазарсем 630 çулта Арменире перссен çарне аркатнă, анчах та çав вăрçăсенче Византипе Иран вăйсăрланнă. Çакă арабсемшӗн лайăх пулнă. 651-654 çулсенче хазарсемпе савирсем арабсене хирӗç вăрçă пуçлаççӗ. Арабсем çӗнтерсе хазар çӗрӗсене кӗрсе каяççӗ. 732-737 çулсенче арабсем хазарсене аркатса тăкаççӗ. Сыхланса юлас тесе хăш-пӗр йăхсем мăсăльман тӗнне йышăнаççӗ. Вӗсен шутӗнче хальхи тутарсен мăн аслашшӗсем те пулнă.
Савирсем (суварсем), барсилсем, семендерсем, арабсенчен хăтăлас тесе, Атăл хӗррипе çурçӗрелле куçаççӗ. Халь тутар, чăваш пурăнакан çӗре çитеççӗ. Малтан Утка юханшывӗ хӗрринче вырнаçаççӗ, унтан малалла сарăлаççӗ.
X ӗмӗрте тӗрӗк халăхӗсен хушшинче чи тискеррисем пушкăртсем шутланнă. Вӗсем пӗлмен çынсене тӗл пулсан, пуçне касса хăйсемпе илсе кайнă. Кӗлеткине вӗлернӗ çӗртех пăрахса хăварнă. Пушкăртсем сухалпа çӳремен. Йывăçран арçын семӗкне касса кăларса мăйран çакса çӳренӗ. Вăрçа кайиччен, çула тухиччен пушкăрт çак патака чуптуса пуç çапса кӗл тунă, мӗншӗн тесен çак семӗк пулнипе çеç çут тӗнчене çуралнă. Пушкăртшăн çак япала Турă вырăнӗнче пулнă.
Пушкăртсен ӗлӗк-авал хӗл, çу, çумăр, çил, йывăç, çын, лаша, шыв, çӗр-каç, кун, вилӗм, çӗр – пурӗ 12 Турă пулнă. Чи аслă Турă чăвашсенни пекех тӳпере вырнаçнă.
Малтан чăвашсемпе тутарсен те пӗр тӗн пулнă тет. Унтан вара тутарсем хăйсен тӗнне пăрахса ют халăх тӗнне йышăннă. Чăвашсем вара хăйсен авалхи тӗнӗпех юлнă, тетчӗç ваттисем.
Пушкăртсен пӗр пайӗ çӗлене, тепри тăрнасене пуç çапать. Пӗррехинче пушкăртсене тăшмансем çӗмӗрсе тăкнă пулнă. Çав вăхăтра тăшман хыçӗнче тăрнасем кăшкăрма пуçлаççӗ. Лешсем хăранипе çапăçу хирӗнчен тараççӗ. Çавăн хыççăн пушкăртсен тăрнана пуç çапасси йăлара.
Пушкăртсенчен иртсен пăлхар çӗрӗсем пуçланнă. Пăлхар çӗрӗсенче Джарамасан (Çарăмсан), Уран (Урен), Байнах (Майна), Ватыг (Кăвакал), Нийасна, Джавшыв юханшывӗсем юхнă. Джарымсан юханшывӗнчен Джавшыв юханшывне çити икӗ-виçӗ кун çуран утмалла пулнă.
Çынсем юртăсенче пурăннă. Чăвашсен «çурт» сăмахӗ шăпах «юрта» сăмахран тухса кайнă та. Вăл вăхăтра та мăнтăр хырăмлă çынсем пулнă. Пăлхарсен элтеперӗн (патшин) апатланăвӗ те интереслӗ: малтан ăшаланă аш лартнă, элтепер ăна çӗçӗпе касса çинӗ. Унтан пӗрле сӗтел хушшинче ларакан çынсене пӗрер татăк панă. Унтан тин пурин те çиме юранă. Пыл шывӗ ӗçнӗ.
Пăлхарсем хазарсен вассалӗсем пулнă. Хазарсем иудей тӗнӗпе пурăннă. Пăлхарсем вара мăсăльман тӗнӗпе пурăннă. Ун пек пулсан та вӗсем пӗр патшалăхра пурăннă. Тӗн пирки пӗр шухăшлă пулман пулас. Чăвашсен мăн аслашшӗсем хазарсене çывăхрах тăнă ахăр. Вӗсем мăсăльман тӗнне нихăçан та кӗмен. Чăвашсен мăн аслашшӗсем иудей тӗнне ӗненнӗ пулас. Чăвашсен «Турă» сăмахӗ иудейсен «Тора» кӗнеке ятӗнчен пырать. Чăвашсен те, еврейсен те Мăнкун праçникӗ пӗр кун – юнкун иртет. Мăнкун йăлисем те вӗсен пӗр пек. Паллах, еврейсемпе чăваш йăли-йӗркисене тӗпчесе танлаштаракансем пулман. Пӗрпеклӗхсем унта та нумай.
Хазарсем пăлхарсене хăйсен тӗнне кӗртес тесе хистенӗ пулас. Çак хистеврен хăтăлас тесе хăйсем валли союзниксем шыранă. Çак союзниксем хушшинче Багдад халифачӗ пулнă та.
714 çулта арабсен çарӗ Хазар каганачӗ çине тапăнать. 737 çулта вара Хазар патшалăхӗн çарне Дон юханшывӗ хӗрринче арабсем çӗмӗрсе тăкаççӗ. Хазар каганачӗ ислам тӗнне кӗрсе çеç патшалăхне сыхласа хăварать. Хазар каганатӗнчи пăлхар йăхӗсем те мăсăльман тӗнне илеççӗ. Арабсене пăхăнса тăнăран араб сăмахӗсем хазар йăхӗсен чӗлхине кӗреççех. Чăваш чӗлхине 100 ытла араб сăмахӗ кӗнӗ. Вӗсен шутӗнче: авал, айăп, айван, асамçă, асап, вăхăт, ӗмӗр, калăп, лайăх, масар, мӗскӗн, мул, мыскара, халăх, хыпар, салам тата ыттисем.
Тепӗр хазар-пăлхар йăхӗ – чăвашсен мăн аслашшӗсем – арабсем тытса пыракан ислам тӗнне йышăнмаççӗ; авалхи тӗне улăштармаççӗ. Арабсен пусмăрне чăтаймасăр Атăл хӗррипе хăпарса хăйсен тӗнне сыхласа хăвараççӗ. Чăваш халапӗ тăрăх, вӗсем Кавказ тăвӗнчен, Асамат-тимӗрçӗ тунă кӗперпе Атăл хӗрне куçса каяççӗ. Асамат кӗперӗ, авалхи халапа асăнтарса, аслатиллӗ çумăр хыççăн тӳпене тухать.
Тепӗр пăлхар, ислам тӗнне кӗнӗ йăхӗ те чăвашсем хыççăн тăшмансенчен тарса Вăтам Атăл хӗррине куçса килет. Çак йăхăн ислам тӗнӗ 922 çулта патшалăх тӗнӗ пулса тăрать.
Пăлхарсемшӗн йытă улани тыр-пул лайăх пулассине пӗлтернӗ. Пăлхарсен çӗрӗнче питӗ нумай çӗлен пулнă. Вăрмансенче питӗ нумай катăркас ӳснӗ. Шӗшкӗлӗхсем кашланă. Пăлхарсем хурăн шывне юхтарса ӗçме юратнă.
Пăлхарсем вир кӗрпипе лаша ашне пӗçерсе çиме юратнă. Вире кашни хăйне валли хăй акса ӳстернӗ. Пăлхар патши валли килӗрен пӗрер кăш (соболь) тирне панă. Патшана, çаплах çарсен тапăнса туртса илнӗ пурлăхӗн пӗр пайне памалла пулнă. Туйра патшана пӗр алтăр пыл тата тырă панă. Тырра вара пăлхарсем çӗршăтăксенче упранă. Унта нӳрлӗ пулнипе тырă кăвакарнă.
Ӳсен-тăран, выльăх, услам çу пулманнипе пăлхарсем пулă çăвӗпе усă курнă, пуллине хăйсемех тытнă. Пуянсем аш çинӗ, чухăннисемпе чуралăхри хӗрарăмсене пӗçернӗ урпа çеç лекнӗ.
Пăлхарсем юртăсенче пурăннă. Патша юрти чи пысăкки пулнă, унта пин çын та вырнаçма пултарнă. Арçын ачасене ӳстерме аслашшӗсем илнӗ. Çын вилсен пурлăхӗ ывăлне мар, пиччӗшне куçнă. Юртăна аçа çапсан вара, унта урăх пурăнман. Турă çилли çак юртăра тесе ӗненнӗ. Çапла çӗрсе пӗтичченех тăнă çак юрта. Пăлхарсем çынна ятарласах вӗлерекене çапса пăрахнă. Ăнсăртран вӗлерекенсене тупăка вырттарса икӗ йывăç хушшине çакса хунă. Тупăка виçӗ икерчӗпе пӗр кăкшăм шыв лартнă. Çилпе çумăр, шăрăхпа сивӗ тупăкри çынна вӗлернӗ. Çак тупăк икӗ йывăç хушшинчех çӗрсе пӗтиччен çакăнса тăнă. Пăлхарсен хушшинче ăслă çын лексен, вӗсем ăна ăслă çын Турра кирлӗ тесе çакса вӗлернӗ.
Хӗçӗсене хывмасăр шăракан пăлхара çаратнă. Хӗçе хывса шăракана вара тивмен. Арçынсемпе хӗрарăмсем пӗрле шыва кӗнӗ. Çав вăхăтра арçынпа хӗрарăм алхассан, çӗре тăватă юпа шаккаса çапнă. Алхасакансене çав юпасенчен çыхса хурса пуртăпа вакланă. Пайӗсене йывăç çине çакса хăварнă. Вăрăсене те çак шăпах кӗтнӗ.
Вăрманти йывăç хăвăлӗсенче хурт-хăмăр нумай пулнă. Пăлхарсем çав хăвăлсенчи пыла пуçтарнă. Купсасем тӗрӗк çӗрӗсене кайса нумай сурăхсем сутăн илсе килнӗ.
922 çулта Атăлçи Пăлхарта ислам тӗнӗпе 5 пин çынран тăракан Баранджар йăхӗ кăна пӗр çын юлмиччен ислам тӗнне кӗнӗ пулнă. Хăш-хăш йăхра темиçе çын çеç тӗне кӗнӗ. Вуçех те ислам тӗнне кӗмен йăхсем те пулнă. Хӗллеччӗ шывӗ патӗнче пысăк пасар вырнаçнă. Унта виçӗ кӳлӗ пулнă. Кунтах, хальхипе каласан, пăлхар патшин резиденцийӗ тӗпленнӗ.
Çурçӗр енче гогпа магог халăхӗсем питӗ шултра çынсем те пулнă имӗш, çӳллӗшӗ çеç, хальхипе ултă метра яхăн. Çынсене алăпа чăмăртасах вӗлерме пултарнă. Ачасем ун çине пăхсан, хăранипе вилме те пултарнă.
Ахмед Ибн-Фадлан çапла çырнă: «Пăлхар патши Хӗлеччӗ вырăнтан Джавшыр юханшыв хӗррине куçать. Кунта вăл икӗ уйăх тăрать. Патша пăлхар йăхӗсене куçса килме хушать. Сувас (сувар) йăхӗ куçма хирӗç пулать. Патша вӗсене хăратма пуçлать. Сувар йăхӗ икке пайланать: эскелсем патша патне каяççӗ. Ислам тӗнне йышăнаççӗ. Тепӗр пайӗ – сувар йăхӗ, вӗсене Вырыг ертсе пынă, хăйсен автономийӗ пирки пӗлтерет. Пăлхар патши хăратнă хыççăн вӗсем Джавшыр еннелле çул тытаççӗ. А.Семенов тавра пӗлӳçӗн шучӗпе, Джавшыр вăл – Савруш çырми, теприсем вара Кӗçӗн Çарăмсан тесе шутлаççӗ. Кунта историксен тавлашăвӗ пуçланать. Пӗрисем çакăнта суварсем ислам тӗне кӗнӗ теççӗ. Çакăн пек версие Тутарстанри писательсен съездӗнче те илтме тӳр килнӗччӗ. Теприсем Вырыг сувас йăхне Атăл урлă сылтăм енне каçарса илсе каять. Атăлăн сылтăм енӗ сувассен тăван çӗршывӗ пулса тăрать. Мӗнле тавлашсан та, пӗр версие, пирӗн çакна çирӗплетмелле: сувас халăхӗ (чăвашсем) нихăçан та ислам тӗнне кӗмен, вӗсем хăйсен авалхи тӗнӗпех пурăннă. Хаяр Иван патша Хусан ханствине çӗмӗрсен çеç чăвашсем православи тӗнне кӗре пуçланă. Каярах ислам тӗнне куçакансем те пулнă. Анчах та паянхи кунччен те, мӗн авалтан пыракан чăваш тӗнӗпе пурăнакан çынсем халь те нумай. Чăн чăвашсем пирӗн тăрăхра Элмет районӗнчи Патраклăра, Çармсан районӗнчи Кивӗ Шешкелте, Çӗнӗ Шушелте, Ухинкелте, Çӗнӗ Йӗлмелӗре тата ытти ялсенче те пур.
Пăлхар патшалăхӗнчи юханшывсенче носорог евӗрлӗ чӗрчунсем те пулнă теççӗ. Пăлхарсем вӗсене йывăçсем çинчен шӗмпӗл сăннисемпе персе вӗлерсе пӗтернӗ. Мăйракисенчен савăт-сапа ăсталанă.
1236 çулта монголсем çуллапа кӗркуннеччен Пăлхар, Пӳлер, Сувар, Кернек, Жукотин хулисене çӗмӗрсе тăкаççӗ. Пурлăха çаратаççӗ, ватти-вӗттине пӗр шеллемесӗр вӗлерсе пӗтереççӗ. Тыткăна çамрăк хӗрсене кăна илсе кайнă. Мӗн чухлӗ ун чухне пăлхар вилнине никам та пӗлмест. Хăшӗсем çеç вăрмансенче пытанса тăрса юлнă. Çак вăхăтра пăлхарсем хăйсен укçа-кӗмӗлне çӗр айне чавса пытараççӗ. Хăйсем вилнипе мулне каялла илме килеймен пулас. Çав мулсене тӗпчевçӗсем паянхи кунччен тупаççӗ.
Пăлхар çӗрӗсем Ылтăн Урта аллине куçаççӗ. 1380 çулта Куликово хирӗнче Дмитрий Иванович кнеç Тохтамыш çарне аркатать. Анчах та тутар-монголсем вăйлă-ха, вырăссене хăш вăхăтра та çӗмӗрсе тăкма пултарать. Анчах ман шутпа, вырăссен патшалăхне йӗркелесе яраканни Дмитрий Донской мар, хăй те кун çинчен чухламан Тамерлан. Ылтăн Уртан Тохтамыш ертсе пыракан çарне тӗпӗ-йӗрӗпе çӗмӗрсе тăкаканӗ шăпах Тамерлан.
Тамерлан 1395 çулта Сарай хулине аркатать. Атăл çинчи хуласене – Пăлхар, Пӳлер, Жикотин хулисене «виçӗ кун» хушшинче çӗрпе тан тăвать. Çак хуласем историрен çухалаççӗ, каярах çынсем çак хуласем ăçта вырнаçнине манаççӗ. Тамерлан Бичур-ханпа 12 визирӗн пуçне касать. 36 ăсчах çакса вӗлерет, хӗрсене чура туса Вăтам Азие илсе каять, каялла тăварăнакан пулман. Арçынсене вӗлерет. Сывă юлнă пăлхар çыннисене тӗнче тăрăх салатать, Атăл тăрăхӗнчен хуса ярать, кунта пурăнма хушмасть. Пăлхар халăхӗ пӗтет. Пăлхар халăхӗнчен сувас йăхӗ çеç сыхланса юлать. Тепӗр пăлхар-тӗрӗк йăхӗ тăванла кыпчак йăхӗпе пӗрлешсе тутар халăхне пуçласа яраççӗ. Вӗсем сыхланса юлаççӗ.
Çак «пуш хире» XVII – XVIII ӗмӗрте пурăнма куçса килекенсем, пушă ялсене курсан, çыннисем ăçта çухалнă-ши тесе тӗлӗннӗ. Ялӗсем пулнă, ялӗсенче çыннисем пулман.
Çарăмсан районӗнчи Акрель ялӗ патӗнчен инçех мар, хальхи Карамыш ялӗ патӗнче, «Кирлӗ мар» ятлă вырăн пур. Çав вырăнта пысăк чула çурмалла каснă, юн юхтăр тесе. Çавăнтах пуç хумалăх путăк. Мӗн чухлӗ тыткăна лекнӗ пăлхар пуçне каснă-ши кунта? Камсем пулнă-ши çав пуç касакансем, монголсем е Тамерлан салтакӗсем? Паянхи кунччен юнпа сăрланă чул çавăнтах ларать.
Камсем вӗсем пăлхарсем – чăвашсем-ши, тутарсем-ши тесе тавлашаççӗ историксем. Ман шутпа, пăлхар халăхӗ пӗтнӗ халăх. Тутарсемпе чăвашсем тăван чӗлхеллӗ пăлхар халăхӗн ванчăкӗсем çеç – сыхланса юлнă икӗ йăхӗ.
Эпӗ çичӗ çул тутар ялӗнчи шкулта вӗрентӗм. Тутар чӗлхипе калаçмасан та питӗ лайăх ăнланатăп. Çавăнпа эпӗ тутарпа чăваш чӗлхисем, тӗрӗк чӗлхисем, тăванла чӗлхесем тетӗп. Чӗлхери сăмахсен çурри ылтарахăшӗн тымарӗсем пӗр пек, аффиксӗсем çеç урăхла. Чăваш чӗлхинчи пӗрремӗш сăпатри глаголсем «пӗр» аффикспа вӗçленсен, тутарла – «бăз». Атте – эти, аппа- апа, тăван – туган, пуçан- бажа, юлташ-юлташ, пур-бар тата ытти те.
Тутар-монголсен Ылтăн Уртинче, уйрăмах Хусан ханствинче, тутар халăхӗ тӗп халăхӗ пулнă. Чăвашсем вара çав вăхăтра Ылтăн Уртара пулман-и вара? Малтан монголсенчен вăрмансене тарса пытаннă. Анчах 200 çул вăрманта пытанса пурăнаймăн, вӗсен ирӗксӗрех Урта законӗсене пăхăнма тӳр килнӗ. Сывă юлнă чăвашсен монгол-тутарсен патшалăхӗн йăли-йӗркипе пурăнма тӳр килнӗ. Вӗсен çарӗсенче тăрса вырăссен çӗрӗсем çине вăрçăпа тапăнма та тӳр килнӗ пуль тесе шутлатăп. 1920 çулти май уйăхӗн 27-мӗшӗччен Чăваш Ен Хусан кӗпӗрнинче пулнă. Пирӗн тăрăхри чăвашсем Самар кӗпӗрнине кӗнӗ. 1920 çулта вара Пӗкӗлме уесне Самарăран Тутарстан Республикине панă.
Халăха икӗ тӗрлӗ пӗтерме пулать. Пӗрремӗшӗ – вăрçăпа. Çакăн пек нумай халăх пӗтнӗ. Сăмахран, Ассири патшалăхне аркатсан, халăхӗ те юлман теме юрать. Халь ассириецсем темиçе ялта кăна. Ыттисене çӗнтернӗ халăхсем вӗлерсе пӗтернӗ, Пăлхар халăхне те çаплах пӗтернӗ. Çак халăхăн пӗчӗк пайӗ, тутарсемпе чăвашсем, кăна темле сыхланса юлнă. Ытти пăлхар йăхӗсене монголсемпе Тамерлан çарӗсем вӗлерсе пӗтернӗ. Пӗтнӗ çак халăх, историре çухалнă. Тутарсем, чăвашсем пур, атăлçи пăлхар халăхӗ вара историре сыхланса юлайман. Ку факт!
Евгений ИЛЮХИН.
Çарăмсан районӗ,
Кивӗ Шешкел ялӗ.
Сочинения, посвящённые родному чувашскому языку
В сочинениях отображается любовь учащихся к родному чувашскому языку.
Просмотр содержимого документа
«Сочинения, посвящённые родному чувашскому языку»
Паян, 2016 çулхи ака уйăхĕн 25-мĕшĕнче, ЧР Елчĕк районĕн Кивĕ Эйпеçри пĕтĕмĕшле пĕлÿ паракан тĕп шкулта чăваш чĕлхипе литература эрнин пĕтĕмлетĕвне турĕç. Конкурссенче мала тухнисене чысларĕç. Унсăр пуçне эрне тăршшĕпех ачасем шкулти 13-мĕш кабинета хăйсен сочиненийĕсене пырса пачĕç. Кĕçĕнрех класри ачасем «Чăваш чĕлхи, сана юратрăм» сочинени çырса тупăшрĕç. Вĕсен хушшинчен 6-мĕш класра вĕренекен Перцев Дмитрин ĕçне чи лайăх сочинени тесе палăртрăмăр.
Чăваш чĕлхи, сана юратрăм!
Эпĕ Чăваш Республикинче çуралнă. Мĕн пĕчĕкрен тăван чĕлхепе калаçма вĕреннĕ. Маншăн чăваш чĕлхи вăл – хĕвел, сывлăш, ирĕк, анне чунĕ, тăван халăх чысĕ, хăвачĕ. Атте-анне
чĕлхине юратмасăр Тăван çĕр-шыва юратма çук! Пирĕн, чăваш халăхĕн, хамăр чĕлхерен вăтанма кирлĕ мар. Тăван чĕлхе – пĕлÿ çăл куçĕ.
Чăваш чĕлхи, эс ылтăн-кĕмĕлтен те хаклăрах!
Чуна пырса тивет кашни сăмах.
Тăван чĕлхемĕре пирĕн яланах асра тытмалла, ăна малалла аталантармалла. Кÿршĕсемпе, кÿршĕ район çыннисемпе, тăвансемпе, пĕлĕшсемпе чăвашла çыхăну тытмалла. Тăвансене мĕнле хаклатпăр, çавăн пекех тăван чĕлхене те хакласа пурăнмалла. Чăваш чĕлхи, эпĕ сана мĕн пĕчĕкрен юратнă, халĕ те юрататăп! Тăван чĕлхепе калаçнине илтсен чунăм çĕкленет. Малалла та пурăн, янăра эсĕ, ман тăван чĕлхем, юратнă чăваш чĕлхи, атте-анне чĕлхи!
Аслăрах классенчен вара 9- мĕш класра вĕренекен Новиков Вадимăн ĕçне чи лайăх çыру ĕçĕ тесе йышăнтăмăр.
Чăваш чĕлхи – ман тăван чĕлхе! 
Чăваш чĕлхи – чăваш халăхĕн чĕлхи. Ку чĕлхепе манăн тăвансем калаçнă. Маншăн та ку чĕлхе – тăван чĕлхе. Ку чĕлхе халь те хăйĕн вăйне çухатман. Чăваш çĕрĕн чаплă ывăлĕсенчен пĕри – Иван Яковлевич Яковлев. Вăл чăваш алфавитне тунă. Çак ĕçпе вăл чăваш чĕлхин хăватне ÿстернĕ.
Чăвашсенчен тухнă чаплă та паллă çынсем тата та нумай: Никита Бичурин – Европăри паллă тĕпчевçĕ-китаевед, К.В.Иванов – чăваш поэзийĕн классикĕ, Надежда Павлова – тĕнчипе паллă балерина, Андриян Григорьевич Николаев – виççĕмĕш лётчик-космонавт, А.А.Изотов – техника наукисен докторĕ, Çĕр чăмăрĕн пысăкăшне пуçласа тĕрĕс шутласа кăларнă учёнăй, Г.Н.Волков – педагогика наукисен докторĕ, академик тата ыттисем те. Пурте вĕсем чăваша чапа кăларнă, чăваш чĕлхине тăван чĕлхе тесе шутланă.
Ман тăван чĕлхен ĕмĕрĕ, кун-çулĕ мĕнлерех пулнă-ха? Малтан чăваш халăхĕ Байкал кÿлли çумĕнче пурăннă. Вăл вăхăтра вĕсен ÿкерчĕклĕ çыру пулнă. Вĕсене пурне те ку таранччен те вуласа тухайман-ха. Чи лайăх упраннисем – чул юпасем çине çырса хăварнисем. Вĕсенче пуринче те тенĕ пекех чăваш чĕлхи урлă ăнлантарма çăмăл пуплевсем йышлă. Чăваш халăхĕ Байкалран Кавказ тăвĕсем патне çитнĕ, унтан Атăл çине куçса килнĕ. Анчах паянхи кунччен упраннă литература хайлавĕсем сахал тăрса юлнă. Авалхи Пăлхар тата Атăлçи Пăлхар патшалăхĕнчи, каярахпа Хусан ханлăхĕн пусмăрĕнчи пурнăç çинчен калакан юрăсемпе халапсем çынсен асĕнче вăрах упраннă. Пăлхар культурин арабла, авалхи тĕрĕкле тата ытти чĕлхесемпе çырнă тĕслĕхсенче чăваш-сăвас халăхĕн кун-çулне кăтартакан вырăнсем пайтах. Тăван çырулăха çухатнă пирки Атăлçи Пăлхар патшалăхĕнчи сăвăçсемпе юрăçсем ирĕксĕрех арабла çырма пуçланă. Вырăс патшалăхĕпе пĕрлешсен вырăс графикипе усă курса çырма тытăннă. И.Я.Яковлевран пуçласа çеç чăваш сăмахĕ чăвашла вуланнă.
Миçе ĕмĕр хушши хĕсĕрлемен пуль тăван чĕлхемĕре?! Анчах вăл пурĕ пĕр упраннă, пирĕн пата çитнĕ. Ахальтен çырман пуль кун çинчен Çеçпĕл Мишши те хăйĕн «Чăваш чĕлхи» сăввинче!
Тĕттĕмĕ тĕп пулчĕ, мăшкăл иртсе кайрĕ –
Тин ирĕке тухрăн, тĕп чăваш чĕлхи!
Йывăр асапран та, тимĕр сăнчăртан та
Эсĕ парăнмасăр хăтăлтăн пулсан, –
Пулас пурнăçра та çивĕчпе хăватлăх
Ют чĕлхесенчен те кая пулмĕ сан.
Чăваш Республики территорипе пысăках мар пулсан та чăваш халăхĕ, юлашки перепись кăтартнă тăрăх, Раççей çĕр-шывĕнче 1,4 миллиона яхăн. Чăваш халăхĕ – тĕнчипе сарăлнă халăх, тĕнчипе пурĕ вĕсем 2 миллиона яхăн шутланаççĕ.
Чăваш чĕлхи – ман тăван чĕлхе! Пирĕн хамăрăн тăван чĕлхене упрамалла! Чĕлхе вăл – халăх тымарĕ!
Федорова Елена Сергеевна,
ЧР Елчĕк районĕн Кивĕ Эйпеç тĕп шкулĕнче чăваш чĕлхипе литературине вĕрентекен
Источник
Сборник сочинений на чувашском языке
Театр – это особый вид искусства. И хотя он пользуется сейчас очень большой популярностью, он заслуживает на внимание и любовь зрителей.
Мне кажется, что театр – одно из самых трудных искусств. Ведь он сочетает в себе и литературу, и актерскую игру, и музыку. Чтобы сделать качественный спектакль надо много усилий большого количества людей и от каждого из них зависит успех спектакля. Прежде всего, берется какой-то образец литературы за основу, но текст – это одно, а игра на сцене – это другое. Дальше вступает в игру воображение продюсера – он видит все действо под неким определенным углом и свое видение он должен донести до актеров.
Актеры в свою очередь должны не просто прочитать и понять текст, а прожить жизнь своего героя, почувствовать его, побывать в чужой жизни. Играть на сцене, я думаю, гораздо труднее, чем в кино. А в кино снимают много дублей, а когда актер выходит на сцену в театре, он имеет только один шанс, чтобы убедить зрителей в правдивости действа. У него должно быть идеально все: речь, жесты, мимика, тембр голоса, интонация. Он должен сказать зрителям свои слова так, чтобы они видели не актера, а персонажа, чтобы они поверили. Это очень сложно!
Для того, чтобы поставить спектакль, надо также иметь надлежащие костюмы. Сюда привлекаются дизайнеры и костюмеры, которые в одежде для актеров должны отразить описываемую эпоху, передать положение персонажей – бедные они или богатые? В какое время они жили? Аккуратные они или не очень? Когда зритель видит нового персонажа на сцене – он должен понять, кто это и хотя бы с первого взгляда попытаться предвидеть его назначение. Декорации, музыка, свет – все это тоже имеет большое значение. Время, удачное звуковое сопровождение усиливает общее впечатление от спектакля.
Итак, театр – очень сложный вид искусства, но почему-то сегодня не является очень популярным. Сегодня театр вытесняется фильмами, люди массово посещают кинотеатры, а не театры, кроме того, любимые фильмы можно смотреть и дома, в Интернете. А поход в театр для большинства кажется чем-то скучным и неинтересным.
Можно предположить, что это из-за того, что никто не заинтересован в том, чтобы рекламировать театр, делать его более популярным. Кого приучают любить это искусство с детства, то есть частично это зависит от того, какие вкусы привили в семье.
Таким образом, театр – это прекрасно, интересно и полезно! Каждый человек должен хотя бы раз в жизни побывать в театре, увидеть настоящий спектакль. Лично для меня театр – это интересно. Я посещаю занятия в театральном кружке при школе, и мы время от времени устраиваем спектакли и принимаем участие в районных конкурсах, но своего театра в городе не имеем. Нам иногда устраивают экскурсии в столичных театрах. Это бывает очень редко, но оставляет невероятное впечатление. Моя театральная группа очень любит смотреть спектакли на большой сцене и представлять себя там! Наш кружковый руководитель пытается нас приобщить к этому искусству, всячески заинтересовывает нас в этом, она организует с нами спектакли, своими руками делает костюмы и декорации и мы ей очень благодарны за то, что она делает нас ближе к театру. Переведите текст
Источник
Сочинение на чувашском языке «Всем смертям назло!»
материал (6 класс) по теме
Сочинение учащегося рассказывает о страшных событиях Второй мировой войны.
Скачать:
Предварительный просмотр:
Кам тăшмана парăнмасть, ăна халах манмасть…
Вăрçă… Тăван çĕршывăн Аслă вăрçи… 1418 талăк хушши кĕрлене çак харушă вăрçă. Пирĕн чечекленекен тăван çĕршыв çине 1941 çулхи июнĕн 22-мĕшĕнче нимĕç фашисчĕсен эшкерĕсем систермесĕр тапăннă, лăпкă хуласене, ялсене аркатнă, сирпĕтне, çунтара-çунтара янă. Совет халăхĕ пĕр çын пек пулса Тăван çĕршыва хутелеме çĕкленне.
Вăрçăра пехотинецсем те, летчиксем те, моряксем те, разведчиксем те, партизансем те фашистсене хирĕç кĕрешнĕ.
Иртнĕ вăрçă 27 миллион çын пурнăçне илсе кайна. Вăрçа пирĕн çĕршыва пĕтĕмпе 679 миллиард тенкĕлĕх çухату кунĕ. Миçĕ шкул, больница, музей çĕрпе танлашман-ши?! Çавăн пек йывăр та хăрушă тапхăрта пĕтĕм халăх пĕр çиреп чăмăра пуçтарăннă. 130 ытла чĕлхепе калаçакан халăх пĕр ĕмĕтпе, пĕр тĕллевпе кĕрешнĕ. Çавăнпа çĕнтерне те ĕнтĕ çав ирсĕр тăшмана совет халăхе…
Шел пулин те, вăрçă ветеранесен шучĕ çулсерен чакса пырать. Пирĕн вĕсене хамăран вăй-хал çитнĕ таран пулăшмалла. Тепĕр чухне ырăпа чĕнсе калаçни те вĕсен кăмлне çĕклет, вăрçă суранĕсем çинчен манма пулăшать.
Пиртен инçех мар Гордеев Алексей Николаевич пурăнать. Вăл Хулаçырми ялĕнчи вăрçа ветеранĕсенчен пĕртен-пĕр сывă юлнă çын.
Вăрçă пуçланнă хыпара Элекçей тете Хусан хулинче илтнĕ. Çак тапхăрта вăл ремесла училищинче вĕреннĕ. Часах Элекçей тăван яла таврăнать. Ашшĕне вăрса илсе каяççе. Амăшĕ вара тăвăтă ачипе пĕччен тăрса юлать. Элекçей тете окоп та чавать, колхозра та ĕçлет. Часах вăл бригадир пулса тăрать. Бригадирта 2 çул ĕçлет.
1943 çулта вăл вăрçа каять. Элекçей тетене,ытти çамрăксемпе пĕрле, Украинăна илсе каяççĕ. Çул çинчех вĕсем, мĕскĕнсем, тăшман атаки айне лекеççĕ. Çак каç вара 60 çухрăм çуран утаççĕ вĕсем, мĕншен тесен эшелонне нимĕççем çунтарса яна. Урамра вара «шатăртаттрать декабрь». Çул çинче Элекçей тетен чи çывăх тусĕ Юманов Петр вилсе каять. Вал хамăр ял çынниех пулнă…
Элекçей тете нихăçан та хайне хушнă ĕçрен пăрăнман. Командир пана ĕçе вăхăтлă пурнăçлама тăрăшнă. Ахальтен мар вăл «Хĕрле çалтар» ордена тивĕç пулнă.
Аслă Çĕнтерĕве вăл Берлин хулинче кĕтсе илет. Çĕнтеру çинчен калаçма пуçласан Элекçей тетен куçĕсем шывланаççĕ.
Вуланă хайлавсем тăрăх эпир çакна пĕлетпĕр: çĕнтеру кунĕ хăвăртрах çывхартас тесе аслисемпе юнашар тăрса ачасем те кĕрешнĕ. Вĕсем фронтра та, тылра та пĕтĕм йывăрлăха туссе ирттерсе тăшмана çапса аркатма тăрăшнă. Пирĕн, çамрăксен, ирĕк пурнăçа сыхласа хăварассишен паттăрла çапçăма хатĕр пулмалла. Çак хаяр вăрçă çинчен самантлăха та манмалла мар.
Вăрçă вучĕ çĕр çинче паянхи кун та сÿнмен-ха. Чечня вăрçи те хай çинчен мантармасть: террористсем алхасаççĕ, мирлĕ шăплăха пăсаççĕ.
Телейлĕ пурăнма пире мирлĕ пурнăс кирлĕ. Çавăнпа та эпир яланах çапла калатпăр: «Пултăр мир ĕмерех!»
Источник
Сборник сочинений на чувашском языке
(«Кайнисене тата чӑваш туррисене таврӑнма вырӑн хатӗрлекенсем» ярӑмран)
«Уҫӑмлӑ тата курӑмлӑ тӑвакан ӗҫ-пуҫа пула кӑна пурӑнӑҫ (бытие) тӗп-йӗрне палӑртма май пур. Рефлекси ҫавӑн пек ӗҫ-пуҫ тавра (ун хутшӑнӑвӗпе тӑрӑмӗсем тавра), пурӑнӑҫа упракан вырӑн координачӗсем тавра ҫаврӑнать пулсан – вӑл трансценденталлӑ рефлекси пулса тӑрать».
«А когда рефлексия направлена на те состояния и отношения представляющей деятельности, благодаря которым вообще делается возможным определить бытие сущего, то такая рефлексия, направленная на координаты точки, к которой относится бытие, становится трансцендентальной рефлексией»
(Хайдеггер М. Время и бытие. М., 1993. С. 377.)
«Киремет умӗнче пурпӗрех тӑратӑп темшӗн…» – ҫырнӑччӗ эп 1992 ҫулта. Киремет умне тӑнӑранпа вӑтӑр (!) ҫула яхӑн иртрӗ – халӗ те тӑратӑп. Мӗншӗн тӑнине те, Киремет кам пулнине те, ун умӗнчи хамӑн тивӗҫе те ӑнланатӑп пек. Киреметсӗр, чӑн чӑваш хӑвачӗсемсӗр наци чӗрӗлӗвӗн, аталанӑвӗн пуласлӑхӗ ҫук.
Киремете эп шалтан пӗлетӗп-туятӑп пек. Киремет пирки хывнӑ юрӑ мана тивӗҫтерчӗ. Шӑп ҫавӑн пек юрламалла пек туйӑнать мана ку юрра. Хӗрупраҫӑн юрламалла пек. Мӑнаҫлӑ ансатлӑх пур сӑввинче те, кӗввинче те. Сӑнарлӑхӗ те пуҫтарӑнуллӑ – символла пӗлтерӗшлӗ. Мартин Хайдеггер калашле, трансценденталлӑ рефлекси вӑратать.
Камран кӑна ыйтмарӑм – сӑвви-юррине кам ҫырнине те, кам юрланине никам та пӗлмест. Тен, авторӗсем сас парӗҫ. Ҫӗре ҫити тайма пуҫ вӗсене. Киремет контекстне палӑртма, ӗҫлеттерсе яма эпӗ А.Г. Дугинӑн Дельфӑсенче (Аполлонӑн таса вырӑнӗнче, Дионисӑн вил тӑприйӗ ҫинче) вуланӑ лекци сыпӑкне тата «Хыпар» хаҫатра Киремет пирки хам пуҫтарса кӑларнӑ текстсен пуххисене паратӑп.
Ӗлӗкрен мӑнаҫлӑ паттӑр
Чӑвашсен пур Киремет.
Кайӑк пек вӗҫме ҫунатсӑр
Вӑл пултарнӑ, шеремет.
Ӗмӗр-ӗмӗр юхтӑр ҫӑлӗ,
Ан ҫухалтӑр сукмакки.
Пӗлӗтре вӗҫет хур кайӑк,
Таврара уй-хир вӑрман.
Киремет хӑварнӑ халӑх
Манӑҫран нихҫан тухман.
Ӗмӗр-ӗмӗр юхтӑр ҫӑлӗ,
Ан ҫухалтӑр сукмакки.
Ҫӑлкуҫсем нумай пулсан та,
Киреметӗн чи сипли.
Халапсем чылай пулсан та
Ӗмӗр-ӗмӗр юхтӑр ҫӑлӗ,
Ан ҫухалтӑр сукмакки.
«Турӑсем таврӑнма кирлӗрен те кирли пирки калаҫнӑ чух ыйтӑва, чӑннипе, урӑхла лартмалла. Ҫӗнӗ турӑсем нихҫан та таврӑнмаҫҫӗ. Ҫӗнӗ турӑсем пирӗн пата нихҫан та-нихҫан та килмеҫҫӗ – эпир хамӑр вӗсем патне кайиччен. Эпир хамӑр вӗсем хӑйсене палӑртма пултаракан вырӑн пуличчен. Эпир пурӑнакан/тымар янӑ вырӑн/ҫӗр урлӑ эпир хамӑр –хамӑр пуличчен. Вырӑна мӗнле пур ҫавӑн пек пулма, чӑн сӑн-сӑпатне/ тупсӑмне палӑртма эпир хамӑр хистиччен. Эпир хамӑра хамӑр чӑнтан/чӑннипе хамӑр пулма хистиччен. Акӑ ҫавӑн чухне кӑна эпир авалран та авалхи, пӗртен пӗр, ӗмӗртен ӗмӗрхи ҫав вырӑна хатӗрлесе ҫитерӗпӗр. Ҫӗнӗ турӑсем таврӑнма – кирлӗ авалран авалхи, пӗртен пӗр этем пурнӑҫӗ. (…) Пӗтӗмпех хамӑртан килет. Турӑсем таврӑнасси вӑл – пирӗн хамӑрӑн шалти ӗҫ. Пирӗн тӗллев – хамӑр пата таврӑнасси. Вырӑна хамӑр валли тавӑрасси, ҫапла вара нихҫан та ниҫта та кайман турӑсем патне таврӑнасси. Вӗсем – кунта тата халь».
«На самом деле, когда мы говорим о необходимости возврата богов, мы должны по-другому ставить вопрос. Боги не вернутся никогда. Новые боги не придут к нам никогда вообще – пока мы сами не пойдем к ним. Пока мы сами не станем тем местом, в которых они могут проявить себя. Пока мы сами не будем самим собой через то место, к которому мы принадлежим. Пока мы сами не заставим место быть тем, что оно есть. Не заставим самих себя быть теми, кто есть в последнем счете. И лишь тогда мы подготовим тоже самое древнее, единственное, вечное место. Древнее, единственное то же самое человеческое бытие к возвращению новых богов. (…) Все зависит от нас. Возвращение богов – это внутреннее действие нас самих. И наша задача – вернуться к себе. Вернуть себе место, а значит вернуться к богам, которые на самом деле никогда никуда не уходили. Они – здесь и сейчас»
(Дугин А.Г. Возвращение богов. Дельфийская лекция. 20 апреля 2013 г.).
Эпир пурте – Киремет умӗнче
Киремет вӑл – Таса Вырӑн. Вӑл пирӗн пин-пин ҫул пынӑ йӑла. Кашни урамӑн, кашни ялӑн, кашни хутлӑхӑн хӑйӗн Таса Вырӑнӗсем пулнӑ. Тӑшмансем пире таптанӑ, мантарма тӑрӑшнӑ, анчах та эпир ӑна манман.
Чун ыратнӑ чухне, хуйӑхӑ пуссан е ҫутҫанталӑкпа куҫа-куҫӑн калаҫас килсен ҫак Таса Вырӑна килсе пурнӑҫ ҫинчен, тӑвансем ҫинчен шухӑшлама ан вӑтанӑр.
Хурнуй уйӗнчи хура хурамаран ача чухне хӑраттӑм, вӑтанаттӑм,
Ярмӑрккӑна-мӗне чупнӑ чух чунӑмпа чӗтресе пӗччен йывӑҫран пӑрӑнаттӑм.
Вӑл мӑнаҫлӑн темскер калаҫатчӗ, Хӗвеле те ҫӗре кӗл тӑватчӗ,
Инкеке систерен ҫӑхансем ун тавра явӑнмастчӗҫ. Пӑрӑнатчӗҫ.
Сӑртри хир патши таврари ялсене хӑй енне пӑхтаратчӗ,
Урапа ҫӳрекен ҫул-йӗрсем унӑн тӗпӗ тавра явӑнса таврари ялсенче вӗҫленетчӗҫ.
Нихӑҫан ӳкес мар пек тӑратчӗ яштак та патвар.,
Асъялсем, ямпахсем, ҫӑваҫсем, пӑрсайсем миҫе ӗмӗр ун уммӗн ҫӳренӗ,
Мӗн чухлӗ ӑру тихисем, Урасар ҫаранне таптаса, ун тавра выляса, амӑшӗн ҫиллине час манасшӑн кӗҫеннӗ?
Тикӗсех те пулман пуль кунҫул шӑписем, мӗн чухлӗ йӗмен пуль Йӳҫкасси маткисем?
Тӗнчери вӑрҫӑсен тӑхланне мӗн чухлӗ ӗҫмен пуль Хурнуй каччисем?
Ваҫҫасем, ванясем, петӗрсем, михалсем, павӑлсем – хӑйсен урипе ҫӳрес кунсене пире пачӗҫ.
Чунӗсем ҫеҫ ҫак йывӑҫ тавра паянхи кунчченех ҫаврӑнайрӗҫ.
Ҫав кунҫул нушине хӑй ҫине тиесе хурама хуралса хӑрса ларчӗ,
Пӗр сукмакӗ вӑл ман, кунта кашни ҫу таврӑнатӑп.
Пӗчӗк мар эпӗ тек, пурпӗрех, Хурама, эп санран вӑтанатӑп, хӑратӑп.
Киремет умӗнче тӑратӑп…
Ҫӗр ҫумӗнчи кӑкран пуҫлать те куҫ ерипен йывӑҫ вулли тӑрӑх шӑвать, хуралса ларнӑ туратсем ҫинче пӗр авӑк чарӑнсан, тӑррине ҫитет – шурӑ пӗлӗтсем хушшипе кӑвак тӳпенелле тилмӗрсе пӑхать…
Чӑваш халӑхӗ сӑваплӑ йывӑҫ урлӑ Турӑпа калаҫнӑ.
Мана кӗл тума вӗрентмен: вӑрманӗ те, Киремечӗ те маншӑн чӗмсӗр…
Чӑваш халӑхӗ Киреметре хӑйӗн шӑпине курнӑ. Вӑл ҫӗрпе ҫыхӑннӑ пулсан та, ҫӳлелле туртӑннине курса, унран ҫутҫанталӑкпа, Турӑпа килӗштерсе пурӑнма вӗреннӗ.
Эп ҫӗртен татӑлнӑ, Турӑпа пӗр чӗлхе тупайман…
Киремет умӗнче пурпӗрех тӑратӑп темшӗн…
Киремет – кӗрешӳ вӑйне кӑмӑллакансен турри
Хыпар, 1995, ҫӗртме, 28
«Киреметсем – чӑн-чӑн наци геройӗсем, тӗлӗнмелле паттӑр ҫынсем, ҫавӑнпа киремет ячӗсенче тата вӗсемпе ҫыхӑннӑ паттӑрсен юмахӗсенче халӑхӑн манӑҫа тухнӑ истори паллисене курмалла», – тенӗ Н.И. Ашмарин.
Паян эпир темшӗн – хӑюсӑр, йӑваш, мӗскӗн, «Хӗвеллӗ ыран енне кӗпер чӗнтӗрлеме» (Ҫеҫпӗл М.) чӗнекен вӑйӑн чӗре ҫумӗнчи сассине илтми пулнӑ… Анчах тӗнче усаллӑн каварланать, кӑварланать… Вут-инкек чӑваш пуҫӗ ҫине те тӑкӑнма пултарать. Ҫавӑнпа пирӗн хӑлхасӑр такасем пулма пӑрахмалла – халӑхшӑн, ҫӗршывшӑн кӗрешӗве тӑма вӗренмелле, хатӗрленмелле… Унсӑрӑн пурсӑмӑр та ҫич ютӑн чӳк хуранне лекӗпӗр, ют турра парне пулӑпӑр…
«Сӳхепи чӗрине хуйхӑ кӗрсе ҫунтарса ячӗ те аякри аслӑ вӑрман, ял, аслӑ киремет аса килсе карӗ. Сӳхепи вӑрмана кӗчӗ те, пӗр йывӑҫ умне чӗркуҫленсе, кӗлтӑва пуҫларӗ.
Паккай: «Вилес пать ман, — тесе уланӑ, анчах кунта мар, аякри ялта, аслӑ киремет панче».
Ҫеҫпӗл Мишши. Вӑрман ачисем.
«Сурӑм вӑрманӗнче пӗчӗкҫӗ уҫланкӑ пек уҫӑ кукӑр пур. Кунта, ҫулталӑк ҫинчен калакан тупмалли юмах пек, ларать пӗр лаштра юман. Вуник туратлӑ, тураттисем ҫинче йӑвасем, йӑвисенче – ҫӑмартасем… Ҫав юмантан ҫакнӑ, тет, Пугачевӑн пӗр утаманне…
Чӳк юманӗ ку ҫавӑнтанпа… Йӗри-тавра темиҫе хӑлаҫ. Сурӑм киремечӗ, теҫҫӗ ӑна.
Яшсем салтака кайнӑ чух ун тавра пырса ҫаврӑнаҫҫӗ: тӑван 6ҫӗршыва, каялла тӗрӗс-тӗкел, телейлӗ таврӑнма хӑват парать, тет, вӑл…».
Юрий Скворцов. Сӑваплӑ вут.
Акӑ выртать тӗттӗм кӳл. Хура кӳл хӗрри чӑпарлӑ, кӳл ҫыранӗ тӑрринче, кӑлкан-курӑк таврашӗнче, пур тӗреклӗ кукӑр юпа. Ҫакӑ вырӑн – таса вырӑн. Этем иртет ҫакӑнтан – ура пуснине сисмесӗр, чӗрне вӗҫҫӗн васкаса, ҫӗлӗк пулать хул хушшинче. Ватӑ ӑссем каланӑ: усал-йӗрӗх, асапсем таса юпаран хӑранӑ, кашкӑр-упи, тӗнче мӑшкалҫи арҫури, тӗксӗм шыври, айван упӑти – пурте чупнӑ ҫухрӑмран ҫак тасана хисеп туса… Ӗлӗк пулнӑ чӑвашсем – улӑп-паттӑр тӑванӗсем. Вырӑс, тутар, калмӑк-каркӑс, ытти ҫич ют халӑхсене пусмӑрлама памасӑр, пӗр-пӗринпе пӗрлешсе, ҫар-ҫарӗпе, вилӗме хисеп тумасӑр, тӗрекеленсе-хавхаланса ҫапӑҫнӑ пирӗн мӑн асаттесем. Хӗҫ-пӑшал хуҫӑлнӑ, ҫил-тӑвӑлти хӑмӑш пек, этем хумханнӑ-тӑкӑннӑ пӑр ҫапнӑ тырӑ пек, тӑкӑннӑ-юхнӑ этем юнӗ ҫурхи шывран кая мар. Кӑвак лаша утланса, ҫар пуҫлӑхӗ Тӑвӑш хуҫа ҫар умӗнче хӗрӳ чӗрепе, хаяр саспа кӑшкӑрса ҫар йӗркине тытса пынӑ. Унччен пулман – унӑн ҫамрӑк кӑкӑрне тӑшман тӗлленӗ ҫӗмрен сӑнни тирӗннӗ. Пӗр чӗнмесӗр, йӑнӑшмасӑр тӗшӗрӗлсе ӳкнӗ ут ҫинчен. «Эп вилетӗп, чӑваш халӑхӗ паттӑр пултӑр, парӑнмасӑр никама ҫапӑҫтӑр ман пек виличчен», – ҫапла пулнӑ ун юлашки сӑмахӗсем. Ун юратнӑ, этем ӑслӑ кӑвак лаши хуҫа суранне ҫуласа, чун хавалӗпе хаяррӑн, пуҫне тӑратса кӗҫенсе, хӑй хуйхине, хӑй хурлӑхне пӗтӗм таврана систернӗ… Ҫак вырӑнта маттур хуҫа шӑммисем, унпа пӗрле унӑн савнӑ ут юлашкисем… Ҫичӗ ҫӗр ҫул иртрӗ, тӑхӑр ялпа тӑхӑр ҫул урлӑ лаша пусса чӳк туса Тӑвӑш хуҫана хисеп тӑваҫҫӗ чӑвашсем».
Мӗтри Юман. Шевле вылять.
«Епле чӑваш хура халӑхӗ юнпа тар тӑкса пурӑннӑ, ҫавӑн чухлех вӑл хӑй ирӗкӗшӗн тармакланса кӗрешнӗ. Тӗп авал та, каярахпа та ҫав кӗрешӗвӗн пуҫӗнче пусмӑрлӑ хресчен халӑхӗ, чӑваш хура халӑхӗ тӑнӑ. Тӗп авал чӑвашсем мӗн чухлӗ, епле майпа кӗрешни ҫинчен пире истори сахал калать, ҫапах историрен паллӑ: 13-мӗш ӗмӗртех чӑвашсене тутарсем пусмӑрласанах вӗсем питӗ вӑйлӑ пӑлхавӑр тапратса пӗр вӑхӑтра хансен влаҫне ӳкерсе пӑрахнӑ, ҫавӑншӑн тавӑрса тутар ҫарӗ чӑвашсене ялӗ-ялӗпе вӗлерсе пӗтернӗ. Вырӑссем Хусана илес тенӗ умӗн Ар чӑвашӗсем хан патне хӗҫ-пӑшалпа пырса ӑна вырӑссемпе килӗшме хушнӑ. Ҫапла истори пире чӑвашсен аллинче хӗҫ-пӑшал вылянине, вӗсем авал юн тӑкса хӑйсен ӗҫӗшӗн тӑма пултарнине пӗлтерет. Ҫавнах чӑвашсем нумай хут вырӑс ҫарӗпе тытӑнсах вӑрҫса кӗрешни те пӗлтерет. Ҫак саманара чӑваш чурисемпе, пусмӑрлӑ хресченсемпе пӗрлешерех чӑваш улпучӗсем, тӗрлӗ ҫӗр хуҫисем те кӗрешнӗ, анчах тӳрех паллӑ – вӗсем халӑх ирӗкӗшӗн мар, хӑйсене тӑван халӑха хӑйсем ҫеҫ туласа пурӑнма иӗк пултӑр тесе кӗрешнӗ. Унтан ҫак саманара чӑваш улпутсен сийӗ те, хресчен те чӑваш йӑхӗ ют халӑх пусмӑрӗ айӗнче ан пултӑр тесе, чӑваш халӑхӗ хӑй ирӗкӗпе пурӑнмалла пултӑр тесе кӗрешнӗ тата ҫак саманара чӑвашсем Пӑлхари саманине асӑнса, ирӗклӗ чӑваш патшалӑхӗ ҫинчен те сӗмленсе кӗрешнӗ пулас».
Мӗтри Юман. Ирӗклӗх ҫулӗ.
Анатолий Миттов ӳкерчӗкӗ. С.Ю. Ювенальев фото ӳкерсе илнӗ.
Источник
Килчĕ ырă çуркунне…
К. В. Ивановăн (27.05.1890 – 26.03.1915) чи калăплă хайлавĕ «Нарспи» поэма (1907-1908). Поэмăри тĕп сăнарсен Нарспипе Сетнерĕн кăмăл-туйăмне, шухăш-шутлавне тăтăшах Çут çанталăкри тĕрлĕ пулăмĕсемпе çыхăнтарса сăнласа прать поэтăмăр. Çĕр, Хĕвел, Шыв, Вăрман асапланакан кнăçсăр чунсене хăйсен хÿттине илесшĕн те, анчах та Нарспипе Сетнерĕн шăписем ытла та телейсĕр.
Поэмăра поэт çут çанталăк çуркунне чĕрĕлсе вăй илнине сăнарласа прать. Çын тата çут çанталăк пĕр-пĕринпе тачă çыхăннă. Çут çанталăкри тавралăх мĕн чухлĕ илемлĕрех те тасарах, этем унпа мĕн чухлĕ сăпайлă килĕшÿре пурăнать. Çĕр çынна сĕткен парса ÿстерет. Çут çанталăк çынна вăй-хăват паракан ырлăх. Çут çанталăк илемĕ çын чунне çĕклентерсе, хавхалантарса тăрать, канăçлăх кÿрет, хуйха-суйха сирет. Çурхи куна сăнлакан фотоÿкерчĕксене пăхсан тÿрех поэтăмăрăн асамлă йĕркисем пуçа килеççĕ.
Скачать:
Предварительный просмотр:
ОТДЕЛ ОБРАЗОВАНИЯ, МОЛОДЕЖНОЙ ПОЛИТИКИ,
ФИЗИЧЕСКОЙ КУЛЬТУРЫ И СПОРТА
АДМИНИСТРАЦИИ МОРГАУШСКОГО РАЙОНА
МУНИЦИПАЛЬНОЕ БЮДЖЕТНОЕ ОБЩЕ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ
«СЯТРАКАСИНСКАЯ СРЕДНЯЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ ШКОЛА»
Килчĕ ырă çуркунне…
МБОУ «Сятракасинская СОШ»
Моргаушского района ЧР
учитель истории и обществознания
2014 – 2015 учебный год
Эс пирěнтен те çамрăкрах,
Чăваш поэзин чаплă ашшě
Эс халăх кăмăлěн малашě.
Годами ты моложе нас
Отец поэзии чувашской.
Ты прошлый день. И в тот же час
Пире куллен вăй-хал парса тăракан çут çанталăкпа киленсе, ăна юратса пурăнакан, хăйĕн хайлавĕсенче çут çанталăк илемне витĕмлĕн сăнарласа паракан, тăван çĕре, тăван халăха, тăван чĕлхене юратса хисеплекен, чăваш çыннин сăнарне ĕнентерÿллĕн кăтартса пама пултаракан сăвăçа мĕнле сума сумăн-ха, унăн хăватлă та янăравлă поэзийĕ умĕнче мĕнле пуçа таймăн-ха. Чăннипех те, Константин Васильевич Ивановăн литературăри тÿпи пысăк, çÿллĕ шайра. Пирĕн, чăваш ачисен, хамăрăн мухтавлă çынсем çинчен ытларах та ытларах пĕлме тăрăшмалла, вĕсенчен вĕренсе пымалла, вĕсемпе мухтанмалла та, мăнаçланмалла та.
Аслă чăваш поэчĕ 100 çĕр çул тултарнă май ЮНЕСКО 25-мĕш сессин йышăнăвĕпе килĕшÿллĕн 1990 çула Константин Васильевич Иванов çулталăкĕ тесе çирĕплетнĕ. 1990 çулхи çу уйăхĕнче чаплă поэтăмăр юбилейне уявлама К.В. Иванов ячĕпе хисепленекен колхоз çĕрне сумлă хăнасем килсе çитнĕ. Вĕсен шутĕнче тĕрлĕ халăх поэтчĕсем те пулнă: К. Т. Латып тутар, С. Т. Руфов якут, Т. В. Шаповаленко украинка. Семён Титович Руфов «Нарспи» поэмăна якутла куçарнă.
2015 çулхи çу уйăхĕн 27-мĕшĕнче вилĕмсĕр «Нарспи» поэма авторĕ 125 çул тултарать. Çавна май Чăваш Республикин пуçлăхĕн указĕпе килĕшÿллĕн (110 №, çурла уйăхĕн 4- мĕшĕ, 2014 ç. «Об объявлении в Чувашской Республике 2015 года Годом К.В. Иванова»
«В целях увековечивания памяти и творческого наследия классика чувашской художественной литературы Константина Васильевича Иванова, внесшего выдающийся вклад в отечественную и мировую культуру, а также в связи с исполняющимся в 2015 году 125-летием со дня его рождения».) 2015 çула Чăваш Республикинче Константин Васильевич Иванов çулталăкĕ тесе çирĕплетнĕ.
К. В. Ивановăн (27.05.1890 – 26.03.1915) чи калăплă хайлавĕ «Нарспи» поэма (1907-1908). Поэмăри тĕп сăнарсен Нарспипе Сетнерĕн кăмăл-туйăмне, шухăш-шутлавне тăтăшах Çут çанталăкри тĕрлĕ пулăмĕсемпе çыхăнтарса сăнласа прать поэтăмăр. Çĕр, Хĕвел, Шыв, Вăрман асапланакан кнăçсăр чунсене хăйсен хÿттине илесшĕн те, анчах та Нарспипе Сетнерĕн шăписем ытла та телейсĕр.
Поэмăра поэт çут çанталăк çуркунне чĕрĕлсе вăй илнине сăнарласа прать. Çын тата çут çанталăк пĕр-пĕринпе тачă çыхăннă. Çут çанталăкри тавралăх мĕн чухлĕ илемлĕрех те тасарах, этем унпа мĕн чухлĕ сăпайлă килĕшÿре пурăнать. Çĕр çынна сĕткен парса ÿстерет. Çут çанталăк çынна вăй-хăват паракан ырлăх. Çут çанталăк илемĕ çын чунне çĕклентерсе, хавхалантарса тăрать, канăçлăх кÿрет, хуйха-суйха сирет. Çурхи куна сăнлакан фотоÿкерчĕксене пăхсан тÿрех поэтăмăрăн асамлă йĕркисем пуçа килеççĕ.
Çут çанталăк пăхса ытарайми илемлĕ, Çĕр-аннемĕр – ырă та таса, уй-хир – аслă та тулăх, улăх – кăвак çеçкеллĕ, çăл шывĕ – тăрна куçĕ пек таса, сывлăш – чечек шăршиллĕ, пучах – çитмĕл çич пĕрчĕллĕ, вăрман – илемлĕ саслă та пуян.
«Килчĕ ырă çуркунне…» фотоÿкерчĕксен ярăмĕ 3 ÿкерчĕкрен тăрать:
1. «Путăксемпе, варсемпе
Çĕмĕрĕлсе шыв кĕрлет»;
2. «Килчĕ ырă çуркунне,
3. «Ватă йăмра тайăлса
Тĕсне пăхса савăнать»
Мана Кристина Кольцова тесе чĕнеççĕ.
Эпĕ Çатракасси шкулĕнче 6-мĕш класра вĕренетĕп.
Эпĕ сире фотоÿкерчĕсен «Килчĕ ырă çуркунне…» ярăмĕпе паллаштарасшăн.
Манăн ертÿçĕ – Романова Наталия Григорьевна.
Пире тăван çĕре, тăван халăха, тăван чĕлхене юратса хисеплекен, чăваш çыннин сăнарне ĕнентерÿллĕн кăтартса пама пултаракан сăвăçа мĕнле сума сумăн-ха, унăн хăватлă та янăравлă поэзийĕ умĕнче мĕнле пуçа таймăн-ха. Чăннипех те, Константин Васильевич Ивановăн литературăри тÿпи пысăк, çÿллĕ шайра.
Пирĕн, чăваш ачисен, хамăрăн мухтавлă çынсем çинчен ытларах та ытларах пĕлме тăрăшмалла, вĕсенчен вĕренсе пымалла, вĕсемпе мухтанмалла та, мăнаçланмалла та.
Аслă чăваш поэчĕ 100 çĕр çул тултарнă май ЮНЕСКО 25-мĕш сессин йышăнăвĕпе килĕшÿллĕн 1990 çула Константин Васильевич Иванов çулталăкĕ тесе çирĕплетнĕ. 1990 çулхи çу уйăхĕнче чаплă поэтăмăр юбилейне уявлама К.В. Иванов ячĕпе хисепленекен колхоз çĕрне сумлă хăнасем килсе çитнĕ. Вĕсен шутĕнче тĕрлĕ халăх поэтчĕсем те пулнă: К. Т. Латып тутар, С. Т. Руфов якут, Т. В. Шаповаленко украинка. Семён Титович Руфов «Нарспи» поэмăна якутла куçарнă.
2015 çулхи çу уйăхĕн 27-мĕшĕнче вилĕмсĕр «Нарспи» поэма авторĕ 125 çул тултарать. Çавна май Чăваш Республикин Пуçлăхĕн указĕпе килĕшÿллĕн (110 №, çурла уйăхĕн 4- мĕшĕ, 2014 ç. «Об объявлении в Чувашской Республике 2015 года Годом К.В. Иванова»: «В целях увековечивания памяти и творческого наследия классика чувашской художе-ственной литературы Константина Васильевича Иванова, внесшего выдающийся вклад в отечественную и мировую культуру, а также в связи с исполняющимся в 2015 году 125-летием со дня его рождения». ) 2015 çула Чăваш Республикинче Константин Васильевич Иванов çулталăкĕ тесе çирĕплетнĕ.
К. В. Ивановăн ( 27.05.1890 – 26.03.1915 ) чи калăплă хайлавĕ «Нарспи» поэма ( 1907-1908 ). Поэмăри тĕп сăнарсен Нарспипе Сетнерĕн кăмăл-туйăмне, шухăш-шутлавне тăтăшах Çут çанталăкри тĕрлĕ пулăмĕсемпе çыхăнтарса сăнласа прать поэтăмăр. Çĕр, Хĕвел, Шыв, Вăрман асапланакан кнăçсăр чунсене хăйсен хÿттине илесшĕн те, анчах та Нарспипе Сетнерĕн шăписем ытла та телейсĕр.
Поэмăра поэт çут çанталăк çуркунне чĕрĕлсе вăй илнине сăнарласа прать. Çын тата çут çанталăк пĕр-пĕринпе тачă çыхăннă. Çут çанталăкри тавралăх мĕн чухлĕ илемлĕрех те та-сарах, этем унпа мĕн чухлĕ сăпайлă килĕшÿре пурăнать. Çурхи куна сăнлакан фо-тоÿкерчĕксене пăхсан тÿрех поэтăмăрăн асамлăйĕркисем пуçа килеççĕ.
«Килчĕ ырă çуркунне…» фотоÿкерчĕксен ярăмĕ 3 ÿкерчĕкрен тăрать.
Çĕмĕрĕлсе шыв кĕрлет»
Пуш уйăхăн вĕçĕнче
Хĕвел пăхрĕ ăшăтса,
Силпи чăваш ялĕнче
Тусем, сăртсем хуп-хура
Юрĕ кайса пĕтнĕрен,
Тухать курăк çăп-çăра
Хĕвел хытă хĕртнĕрен.
Сивĕ, хаяр хĕл иртет,
Каять йĕрсе, хурланса,
Сивĕ куççулĕпе йĕрет
Иртнĕ куншăн хуйхăрса.
Çĕмĕрĕлсе шыв кĕрлет.
Анчах мĕнле йĕрсен те,
Хĕвел хĕртнĕçем хĕртет.
Хĕл куççулĕ шавласа
Юхса кайрĕ çырмара.
Чупса çÿрет урамра.
«Килчĕ ырă çуркунне,
Килчĕ ырă çуркунне,
Хĕвел савать тĕнчене
Хĕл ыйхинчен вăратса.
Тĕттĕм вăрман чĕрĕлет,
Ешĕл тумтир тăхăнать,
Çеçен хир те ешерет,
Ырă шăрши сарăлать,
Пур çĕрте те кайăксен
Лайăх юрри янăрать.
Çÿлте, пĕлĕт айĕнче,
Çемçе курăк çийĕнче
Хăй кĕтĕвĕ патĕнче
Ача шăхличĕ калать,
Хырăмĕ пит выçнипе
Силпи ялнелле пăхать.
«Ватă йăмра тайăлса
Тĕсне пăхса савăнать»
Çырма юхать кĕрлесе
Хĕвел тĕрĕ тĕрлесе
Вылять унăн шывĕпе.
Кăвак пĕлĕт явăнать,
Ватă йăмра тайăлса
Тĕсне пăхса савăнать.
Старик ларать вăлтапа:
Ав ачасем çÿл енче
Шывра ишсе çÿреççĕ,
Пулă тытан ваттине
Акă пĕр çын кĕперпе
Каçса пырать çырмана.
Çырма урлă каçрĕ те
Кĕрсе кайрĕ вăрмана.
Çут çанталăк пăхса ытарайми илемлĕ, Çĕр-аннемĕр – ырă та таса, уй-хир – аслă та тулăх, улăх – кăвак çеçкеллĕ, çăл шывĕ – тăрна куçĕ пек таса, сывлăш – чечек шăршиллĕ, пучах – çитмĕл çич пĕрчĕллĕ, вăрман – илемлĕ саслă та пуян.
Юлашкинчен тав сăмахĕ чăваш чĕлхипе литературне вĕрентекен Никитина Людмила Валерианăвнăна тата ял вулавăш хуçине Ятманова Альбина Васильевнăна калас килет.
Итлеме кăмăл тунăшăн тав!
Впервые отдельным изданием вышла поэма «Нарспи»
Открыт Литературный музей им. К.В. Иванова к 50-летию со дня рождения классика чувашской литературы
Открыт Дом-музей К.В. Иванова в с. Слакбаш Республики Башкортостан
Состоялась премьера спектакля «Нарспи» в Чувашском академическом драматическом театре
Исполком Чебоксарского городского совета принял решение о переименовании улицы Чувашской в улицу Константина Иванова
В Чебоксарах впервые выпущено собрание сочинений К.В. Иванова на русском языке. Перевод с чувашского П.П. Хузангая, Н.Ф. Данилова
Учреждена ежегодная Государственная премия Чувашской АССР им. К.В. Иванова за выдающиеся произведения литературы, искусства и исполнительское мастерство
Решением исполкома горсовета одна из библиотек г. Чебоксары была переименована в библиотеку-филиал № 1 им. К.Иванова
На здании кинотеатра «Родина» (откуда начинается улица К. Иванова) открыта мемориальная доска
В Ульяновске на здании бывшей Симбирской чувашской школы, где в 1903-1914 гг. учился К.В. Иванов, открыта мемориальная доска
В Чебоксарах вышло 2-е дополненное издание собрания сочинений К.В. Иванова на чувашском и русском языках. Составители А.В. Васильев, Н.Ф. Данилов, Г.Ф. Юмарт
В селе Слакбаш Республики Татарстан прошел праздник поэзии
Источник
Чаваш Республикинчи Йепрес районенчи Пучинкери «Пучах» ача саче
«Чаваш челхи – таван челхе»
( Чаваш челхи куне ячепе хатерлене «УЯВ» сценарийе)
Ватам ушканри ачасем валли
Сценарине хатерлекене:О.Л.Яковлева
1-меш категорилле воспитатель
Музыка ертуси: Н.В.Михайлова
Пучинке яле
2020 сул
Уяв теллеве:
ачасене халах традицийесене упрама, таван челхеене юратса веренме хавхалантарасси, челхе илемепе пуянлахне туйма, пелулехе устерме пулашасси.
Уяв эпиграфе:
Таван халахна
Емерне те ан ман:
Асра та, ашра та
Вал пултар ялан.
(Альпарт Канаш)
Эп – чаваш ачи, саватап
Чевел – чевел челхене.
Юратап савва – юрра та,
Купаса та кеслене.
Юрататап вуламашкан
Чавашла та вырасла.
Ик челхе вал – ик ас маншан,
Эп пуласшан ик аслах!
(Петер Хусанкай)
Ертсе пыракан: Пурнасра – пер анне. Таван челхе те пере. Ана упрасси – пирен тивес. Иван Яковлевич Яковлев пуласлах сыннисене таван челхене упрама пиллесе хаварна.Сапла сес чаваш челхи ыттисенчен кая пулме тене вал. «Челхе чечекленесси петемпех сиртен килет», — ак менле пархатарла шухаше верентекенемерен. Паян, апрелен 25 – мешенче, петем Чаваш сершыве чаваш челхи куне уявлать. Эпир 1993 – меш султан пусласа кашни сул Чаваш наци кунне уявлатпар. Ана ахальтен мар ака уйахен 25 – мешенче ирттерме палартна. Сак кун чаваш сырулахне йеркелене И.Я.Яковлев сурална. Уява хамар республикара канна маар, аякра пуранакан чавашсем те чысласа хатерленессе. Менле саванман – ха саканшан.
Мухтанам чаваш пулнишен,
Чавашах пулса юлнишен,
Сепес – сепес ус сассишен,
Акаш – макаш пур юрришен…
(Вячеслав Круглов)
Ача шанкарав шанкартаттарса чупса керет,зал йери-тавра: «Уяв килет, Уяв килет! » -тесе кашкарса савранать. Ытти ачасем вайа картипе зала юрласа керессе, сурма савракана тарассе.
1. Писне-писмен сырлишен те 3. Чан тупере сит салтар та
Писне-писмен сырлишен, Чан тупере сит салтар,
Черес сакса ан тухар та Сиччеше те сут салтар та
Черес сакса ан тухар. Сиччеше те сут салтар.
2. Усне-усмен хересемшен, 4. Пирен вайара ситмел хер те
Усне-усмен херсемшен, Пирен вайара ситмел хер.
Лаша кулсе ан тухар та Ситмелеш те сара хер те,
Лаша кулсе ан тухар. Ситмелеш те сара хер.
Е.П. Сака савра сер синче
Сер пин терле халах пур,
Сер пин халах асенче
Сер пин терле вайа пур.
1-меш ача: Атьар вайа пуслар-и,
Вайа кевви калар-и,
Вайа кевви пер сумлах,
Самрак емер пин сумлах.
2-меш ача: Атьар, херсем,утар-и,
Утса кеве калар-и?
Эпир кеве калани
Атал тарах кайтар-и?
Юра: «Шанкар-шанкар шыв юхать»
1. Шанкар-шанкар шыв юхать, шыв юхать,
Петем черчун сер шывне тутанать.
Х.Ю: Ян-ян каять сас каять те, сас каять,
Пирен вайа юр пуслать те саванать.
2. Кемел уйах султе чух, султе чух,
Сака вайа пуханар, пуханар.
Х.Ю: Ян-ян каять сас каять те, сас каять,
Пирен вайа юр пуслать те саванать.
3. Тус-йыш перле пулна чух, перле чух,
Чун черемер саванать, саванать.
Х.Ю: Ян-ян каять сас каять те, сас каять,
Пирен вайа юр пуслать те саванать.
Е.П: Ачасем, сите пуле юрласа? Атьар вайа выляр.
Ачасем: Выляс, выляс!
Е.П: Менле вайа выльапар сиренпе?
Ачасем: Япала пустармалла.
Е.П: Япала пустаракан кам пуле? Атьар ана шапа ярса суйлапар.
Ача: Эпе шутлама пелетеп.
Е.П: Атя, (ача яче), шутла.
Ача шутлать:
Чик-чик чикелти,
Чик-чик чикелти,
Чикелтирен пакалчи,
Янтак, янтак йамара,
Эс те чипер, эп чипер,
Санран чипер тата пур,
Сик тух, чиперри.
(Ача ятне калать), эс япала пустараканни пулатан. Ес хушаканни (судья) эп пулатап. Килешетер-и манпа?
Ачасем: Юрать, килешетпер.
Япала пустараканпа Ес хушакан ачасем хапха тавассе. Ытти ачасем хапхаран карталанса тухассе, юрлассе:
Сара, сара сараппан,
Сараппанна сарса хур,
Сараппанна сарса хур,
Парсам мана япала.
-Лекрен! (Ачасене тыта –тыта юлассе. Висе ачана тытса юлсан, юрлама чаранассе).
Е.П: Сите пуле япала пустарса. Атьар хале япала хусисене ес хушар.
Япала пустаракан илсе юлна япалана суле секлесе ыйтать:
— Ку япала хусине мен тутаратпар?
Ес хушакан: Юрлаттаратпар.
Япала пустаракан: (Ача ятне каласа) юрласа пар пире.
Ача: Юрлас, юрлас, ма юрлас мар.Эсир те мана пулашар.
Юра: «Анне эссе ир таран…»
Иккемеш япала хусине ташлаттарассе. Пурте перле такмакласа ала супса тарассе.
Таша: «Тухха, Ванюк, пирен умма…»
Виссемеш япала хусине автан пек кашкарттарассе.
Е.П. Пите маттур иккен эсир, ачасем. Юрлама та, ташлама та, автан пек кашкарма та аста. Ахальтен мар Чавашсем «Илемле чаваш ваййи выляма пелсен кана» тесе юрлассе. Эпир те сиренпе пите аван вылярамар.
Е.П: Пахар-ха, ачасем, менле илемле пирен УЯВ йывасси. Атьар ун йери-тавра перер саврам ташласа илер.
Ачасем лентасемпе ташлассе.
Ача: Сите пуле выляса, киле каяр. Ман хырам та высре. Анне кетсе те ыванче пуле.
Е.П: Чанах-та, саланар. Хаман та хырам «хыр тарнех кайре». Хуран кукли симе вахат ситре пулинех.
Ыйха килет мишукпа,мишукпа.
Сыврас килет минтерпе,минтерпе.
Атьар атьсем саланар килелле.
Ачасем вайа картипе юрласа тухса каяссе:
Сирек сулси силе май,
Сирек сулси силе май та
Айтар атьсем киле май.